چهارمین کنفرانس ملی و سومین کنفرانس بین المللی روز آینده، شهر آینده: به سوی شهرهای تاب آور- مقدمه بیان مساله حذف تصاویر و رنگ‌ها  | آخرین بروزرسانی: 1405/5/18 |  شهرهای امروز در کانون بحران‌های چندبعدی زیست‌محیطی، اقتصادی، اجتماعی و فناورانه قرار گرفته‌اند و همین امر، مفهوم «تاب‌آوری شهری» را به یکی از بنیادی‌ترین محورهای مطالعات آینده‌نگر و برنامه‌ریزی شهری تبدیل کرده است. تغییرات اقلیمی، ناپایداری اقتصادی، گسترش نابرابری‌های اجتماعی، فرسودگی زیرساخت‌ها، آلودگی محیطی و ضعف حکمروایی شهری، مجموعه‌ای از تهدیدهای به‌هم‌پیوسته‌ای را ایجاد کرده‌اند که تداوم حیات شهری را در بسیاری از مناطق جهان، از جمله ایران، به چالش کشیده‌اند (Kapucu, ۲۰۲۴; Saptono et al., ۲۰۲۵). در چنین شرایطی، تاب‌آوری نه صرفاً به معنای مقاومت در برابر بحران، بلکه به منزله‌ی توان سازگاری، بازآفرینی و یادگیری سیستم‌های شهری در برابر تغییرات پیش‌بینی‌پذیر و ناپیش‌بینی‌پذیر تعریف می‌شود. تاب‌آوری شهری دارای ابعاد درهم‌تنیده‌ای است که همگی در پویایی و آینده‌پذیری شهر نقش دارند. در بُعد اقتصادی، تاب‌آوری به معنای توانایی نظام شهری برای حفظ پایداری تولید، اشتغال و سرمایه‌گذاری در شرایط نوسان‌های اقتصادی، بحران‌های جهانی و اختلال در زنجیره‌های تأمین است. اقتصاد شهری تاب‌آور، اقتصادی متنوع، فناورانه و دانش‌بنیاد است که از ظرفیت نوآوری و اقتصاد سبز برای کاهش وابستگی و افزایش انعطاف بهره می‌گیرد (OECD Urban Outlook, ۲۰۲۵). در بُعد اجتماعی، تاب‌آوری به پیوند میان مردم، همبستگی اجتماعی، عدالت فضایی و اعتماد عمومی اشاره دارد. جوامع شهری زمانی تاب‌آور تلقی می‌شوند که بتوانند در شرایط بحران، سرمایه اجتماعی خود را حفظ کرده، مشارکت عمومی را تقویت نمایند و از طریق شبکه‌های رسمی و غیررسمی، سازوکارهای حمایتی را فعال کنند. بر اساس مطالعات اخیر، سرمایه اجتماعی و اعتماد نهادی مهم‌ترین عوامل احیای شهری پس از بحران‌ها هستند (Saptono et al., ۲۰۲۵). در بُعد کالبدی و زیرساختی، تاب‌آوری ناظر بر ظرفیت فضاهای شهری، سازه‌ها و زیرساخت‌ها برای مقاومت در برابر مخاطرات طبیعی و انسانی است. طراحی شهری انعطاف‌پذیر، توسعه‌ی معماری سازگار با اقلیم و استفاده از مدل‌های «شهر دیجیتال» (Digital Twin) در مدیریت دارایی‌های شهری، ابزارهایی‌اند که امروزه برای پایش و بهینه‌سازی تاب‌آوری کالبدی به کار می‌روند (Mazzetto et al., ۲۰۲۴). در این چارچوب، شهر به مثابه سامانه‌ای زنده و داده‌محور در نظر گرفته می‌شود که می‌تواند در مواجهه با بحران، رفتار خود را اصلاح و بازآفرینی کند. بُعد زیست‌محیطی تاب‌آوری به ظرفیت اکوسیستم‌های شهری در جذب و تعدیل شوک‌های اقلیمی و حفظ خدمات اکولوژیکی اشاره دارد. شهرهای تاب‌آور زیست‌محیطی، شهرهایی هستند که مدیریت منابع طبیعی، آب، انرژی و خاک را بر پایه‌ی اصول پایداری و راهکارهای مبتنی بر طبیعت (Nature-based Solutions) دنبال می‌کنند و می‌کوشند ردپای اکولوژیک خود را به حداقل برسانند (Resilient Cities Network, ۲۰۲۵). در این میان، پیوند میان زیرساخت سبز، سلامت شهری و کاهش اثرات گرمایش جهانی، به یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های برنامه‌ریزی شهری آینده تبدیل شده است. از سوی دیگر، بُعد فناورانه تاب‌آوری، با ظهور فناوری‌های هوشمند و داده‌محور، در حال بازتعریف مفهوم پایداری شهری است. به‌کارگیری اینترنت اشیاء (IoT)، کلان‌داده‌ها (Big Data)، هوش مصنوعی (AI) و شبیه‌سازی‌های بلادرنگ (Digital Twin) امکان تصمیم‌سازی سریع، پیش‌بینی‌پذیر و دقیق را برای مدیران شهری فراهم می‌کند (Luo et al., ۲۰۲۵). در این رویکرد، شهر به‌عنوان یک «اکوسیستم دیجیتال» در نظر گرفته می‌شود که از داده به عنوان سرمایه‌ی حیاتی برای تاب‌آوری استفاده می‌کند. در نهایت، بُعد مدیریتی و حکمروایی، زیربنای تحقق سایر ابعاد تاب‌آوری است. حکمروایی شهری تاب‌آور نیازمند ساختارهای نهادی منعطف، شفاف، داده‌محور و آینده‌نگر است؛ ساختارهایی که بتوانند میان دولت، بخش خصوصی، نهادهای مدنی و شهروندان پیوند برقرار کنند و تصمیم‌سازی را به فرایندی یادگیرنده و تطبیقی تبدیل نمایند (Kapucu, ۲۰۲۴). در چنین نظامی، مدیریت شهری تنها به پاسخ به بحران محدود نمی‌شود، بلکه با بهره‌گیری از foresight و آینده‌پژوهی، به پیش‌نگری و پیش‌سازگاری دست می‌یابد. بنابراین، تاب‌آوری شهری مفهومی جامع است که در پیوند میان اقتصاد، جامعه، کالبد، محیط زیست، فناوری و حکمروایی معنا می‌یابد. شهر آینده، شهری است که در این شش بُعد به تعادل و یادگیری مستمر دست یافته باشد و بتواند در برابر شوک‌های آینده، نه‌فقط بقا یابد، بلکه مسیر توسعه‌ی خود را بازآفرینی کند. ازاین‌رو، برگزاری کنفرانس «روز آینده، شهر آینده — با تأکید بر تاب‌آوری» ضرورتی علمی، راهبردی و سیاستی برای ایران و جهان امروز محسوب می‌شود؛ فرصتی برای تبادل تجربه، معرفی روش‌های نوین، و تبیین چشم‌اندازهای آینده‌ی شهرهای تاب‌آور در دوران تحولات اقلیمی و فناوری ایران نیز کشوری خشک و نیمه خشک است که از دیرباز تا به اکنون با مشکلات  عدیده زیست محیطی، اقتصادی، کالبدی، اجتماعی و مدیریتی مواجه بوده است. به علاوه ایران از جمله کشورهای در حال توسعه است که در سده اخیر که گذار شتابانی را به مرحله شهری شدن را تجربه کرده است. شهری شدن و چالشهای مذکور در بستر جغرافیایی ـ تاریخی ایران، پدیده‌های نوینی هستند که بر حیات معاصر و آینده ایران و جامعه ایران اثر تعیین‌کننده‌ای دارند.  امروز قریب به ۷۵ درصد ایرانیان در شهرها زندگی می‌کنند. از دیگر سو تغییرات زیست محیطی و... بی‌نظمی تاریخی در اقلیم ایران را به حداکثر رسانده و بر دامنه آن خواهد افزود و ایران را با چالش‌ها و مخاطرات بی‌سابقه‌ای روبرو خواهد کرد. بنابراین پرداختن به تاب آوری در برابر تغییرات کنونی آن نه صرفاً یک علاقه‌مندی پژوهشی که الزامی حیاتی است.  چهارمین کنفرانس ملی و سومین کنفرانس بین‌المللی «روز آینده، شهر آینده» به سوی شهرهای تاب‌آور در پی آن است که اندیشمندان، پژوهشگران، مدیران شهری، کارشناسان، فناوران و فعالان حوزه‌های مرتبط را گرد هم آورد تا تازه‌ترین ایده‌ها، نوآوری‌ها و فناوری‌های پیشرو را در راستای ارتقای تاب‌آوری شهرها و حرکت به سوی آینده‌ای پایدار، زیست‌پذیر و انسانی به اشتراک بگذارند. این رویداد، در ادامه مسیر کنفرانس‌های پیشین، اما با نگاهی عمیق‌تر و چندبعدی‌تر به مفهوم تاب‌آوری، می‌کوشد تا نظام علمی پشتیبان تصمیم را در عرصه برنامه‌ریزی و حکمروایی شهری تقویت کند. زمانی که از تحقق شهرهای آینده تاب‌آور سخن به میان می‌آید، دو حوزه زمانیِ «اکنون» و «آینده» هم‌زمان در کانون توجه قرار می‌گیرند. از یک سو، تاب‌آوری به بهبود فوری کیفیت زندگی، ایمنی، پایداری اقتصادی و زیست‌محیطی در زمان حال می‌انجامد؛ و از سوی دیگر، با بهره‌گیری پایدار از منابع، کاهش آسیب‌پذیری و تقویت ظرفیت‌های سازگاری، افق دید مدیران و برنامه‌ریزان را به سوی آینده‌های دور و نامطمئن می‌گشاید. این نگرش، نگاهی مسئولانه نسبت به نسل حاضر و متعهدانه به نسل‌های آینده است؛ رویکردی که توسعه شهری را به فرآیندی اخلاق‌محور و بین‌نسلی تبدیل می‌سازد. آینده شهرها اگرچه ریشه در گذشته و حال دارد، اما روندی قطعی، خطی و قابل پیش‌بینی نیست؛ بلکه تحت تأثیر نیروهای نوظهور، فناوری‌های تحول‌ساز، تغییرات اقلیمی، پویایی‌های اجتماعی و عدم قطعیت‌های گسترده شکل می‌گیرد. در چنین شرایطی، تاب‌آوری نه فقط ابزاری برای بازگشت از بحران، بلکه رویکردی برای پیش‌بینی، سازگاری و یادگیری شهری است. بر این اساس، چهارمین کنفرانس «روز آینده، شهر آینده» می‌کوشد تا در پرتو تحلیل ساختارها، فرایندها و پویایی‌های آینده، توان انطباق و پاسخ‌گویی شهرها  و تاب آوری را در برابر چالش‌های زیست محیطی، اجتماعی، اقتصادی ، کالبدی و فناورانه ارتقا دهد. این کنفرانس فضایی است برای تبیین نقش علم، فناوری و حکمروایی هوشمند در ساخت شهری که بتواند در برابر بحران‌ها ایستادگی کند، از آن‌ها بیاموزد و مسیر توسعه‌ای نو و پایدار برای نسل‌های آینده ترسیم نماید.چنین امری نیازمند شناخت شهرهای اینده  است که باید بر اساس آمارهای دقیق و درک بهتر از الگوها و روندهای تغییرات شهری صورت بگیرد. برای مقابله و آمادگی نسبت به مشکلات آتی و حل مسائل فعلی، مطالعات آینده‌ شهری در سراسر جهان کلید خورده است. اگرچه آینده نوشته نشده است، اما می‌توان با پژوهش در آن، آینده را ترسیم کرد. امروزه سرعت تغییرات شهری آن چنان سریع است که رسیدن به اهداف با روش‌های سنتی کارایی خود را از دست داده است. بنابراین مطالعه ویژگیهای شهرهای آینده‌ جهت پیش‌بینی وضعیت در افق‌های مشخص ضروری است. شرایط جدید جهانی فرصت‌های بی‌شماری برای جوامعی که برای دورنگری اهمیت قائل‌اند، ایجاد کرده است، اما برای جوامعی که از شناخت آینده‌ بهره‌ای نبرده‌اند، این شرایط جدید حاوی تغییرات عمیق و درهم شکسته شدن فاجعه وار ساختار آن‌ها است. سرعت و گستره فزاینده شهری شدن و فناوری اطلاعات و ارتباط و نیز تشدید افت پایداری محیطی و تخریب منابع طبیعی در کنار کاهش عدالت نسلی و بین نسلی ایجاب می‌کند که دانشگاه‌ها و سایر مراکز علمی و پژوهشی تمرکز بیشتر بر مباحث مربوط به آینده داشته باشند. یکم مارس به عنوان «روز آینده،» نام‌گذاری شده است. از اینرو گروه جغرافیای انسانیِ دانشکده علوم جغرافیایی طرح پیشنهاد برگزاری  "چهارمین کنفرانس ملی و دومین کنفرانس بین المللی روز آینده، شهر آینده: با محوریت تاب آوری" را بصورت پیش کنفرانس در ۱۰ اسفند(مصادف با روز آینده) و کنفرانس اصلی را درروز سه شنبه ۲۸ مهر ۱۴۰۵ ارائه کرده است.   نشانی مطلب در وبگاه چهارمین کنفرانس ملی و سومین کنفرانس بین المللی روز آینده، شهر آینده: به سوی شهرهای تاب آور: http://fdfc4.khu.ac.ir/find-1.50.11.fa.html برگشت به اصل مطلب